آیا مغز پیش از ما تصمیم میگیرد؟ بررسی اراده آزاد در سایه علم
تصمیم میگیرید پیامی را نفرستید. انگشتتان از روی دکمه ارسال کنار میرود و خیال میکنید انتخاب با شما بوده است. اما اگر مغزتان چندصد میلیثانیه پیش از آنکه خودتان از تصمیم آگاه شوید، این فرایند را آغاز کرده باشد چه؟ بیش از ۴۰ سال است که این پرسش، مرز میان علوم اعصاب، روانشناسی و فلسفه را به یکی از داغترین میدانهای بحث درباره ذهن و اختیار تبدیل کرده است.
آزمایش مشهور «بنجامین لیبت» (Benjamin Libet) در دهه ۱۹۸۰ یکی از مهمترین دلایل این بحث بود و در روایت عامهپسند گاهی تا این نتیجه پیش رفت که «علم ثابت کرده اراده آزاد توهم است». البته خود علم هیچوقت به این سادگی حرف نزد. آزمایشی که اراده آزاد را به چالش کشید تا پیش از دهه ۱۹۸۰، بحث اراده آزاد بیشتر در فلسفه جریان داشت.
آزمایش لیبت و نتایج آن
لیبت و همکارانش در سال ۱۹۸۳ سراغ همین سؤال رفتند. آزمایش آنها ساده بود: از شرکتکنندگان خواسته شد روبهروی یک ساعت بنشینند و هر زمان که خودشان خواستند، بدون برنامهریزی قبلی، انگشت یا مچ دستشان را حرکت دهند. همزمان فعالیت الکتریکی مغز با EEG یا نوار مغزی ثبت میشد و پژوهشگران زمان دقیق حرکت عضله را هم اندازه میگرفتند.
نتیجه توجه زیادی جلب کرد. پتانسیل آمادگی بهطور متوسط حدود ۳۳۵ میلیثانیه پیش از لحظهای آغاز میشد که فرد از قصد خود برای حرکت آگاه بود. این فاصله زمانی یک پرسش مهم را مطرح کرد: اگر مغز زودتر وارد عمل شده، پس تصمیم واقعی را چه کسی گرفته است؟
حق وتوی آگاهانه
لیبت معتقد بود حتی اگر فرایند حرکت بهصورت ناخودآگاه آغاز شود، آگاهی شاید هنوز بتواند در لحظه آخر جلوی آن را بگیرد. این ایده بعدها با اصطلاح «حق وتوی آگاهانه» مطرح شد؛ یعنی شاید اختیار ما بیشتر از آنکه در آغاز یک عمل نقش داشته باشد، در متوقفکردن آن اثرگذار باشد.
نکته مهم اینجاست که شروع فعالیت مغز پیش از آگاهی، لزوماً به این معنا نیست که مغز تصمیم را گرفته است. ممکن است مغز فقط در حال آمادهشدن برای عمل باشد و تصمیم نهایی هنوز شکل نگرفته باشد.
چالشهای تصمیمگیری
یکی از مشکلات مهم آزمایش لیبت این بود که باید زمان آگاهشدن از تصمیم را اندازه میگرفت؛ چیزی که برخلاف فعالیت مغز، دستگاه مشخصی برای ثبت مستقیم آن وجود ندارد. در نتیجه، حتی اگر نتیجه آزمایش لیبت را کاملاً بپذیریم، باز هم نمیتوان از آن به این نتیجه رسید که تمام تصمیمهای ما پیش از آگاهی گرفته میشوند.
گالری تصاویر
دیدگاه کاربران